وقتی بسیاری از کشورهای جهان مجازات اعدام را به تاریخ سپردهاند، ایران همچنان در صدر جدول جهانی اجرای حکم مرگ قرار دارد؛ کشوری که تنها در یک سال، صدها نفر در آن اعدام شدهاند؛ از محکومان جرائم سنگین تا پروندههایی که منتقدان میگویند در آنها نشانی از دادرسی عادلانه، دسترسی آزاد به وکیل و محاکمه شفاف دیده نمیشود. آیا اعدام واقعاً امنیت میآورد، یا زخم عمیقتری بر روان جامعه بر جای میگذارد؟
به گزارش رادیو نشاط، در حالی که بسیاری از کشورهای جهان طی دهههای اخیر مجازات اعدام را کنار گذاشتهاند، برخی کشورها همچنان از این مجازات بهعنوان ابزاری برای مقابله با جرم، حفظ امنیت یا کنترل سیاسی استفاده میکنند. تازهترین گزارشهای بینالمللی نشان میدهد جهان نهتنها از اعدام فاصله نگرفته، بلکه در برخی کشورها روند اجرای آن دوباره صعودی شده است. در این میان، ایران همچنان یکی از بالاترین آمارهای اعدام در جهان را دارد؛ موضوعی که سالهاست محل بحثهای جدی حقوق بشری، اجتماعی و سیاسی است.
رتبهبندی جهانی اعدام؛ ایران در جایگاه دوم
بر اساس گزارش سال ۲۰۲۵ سازمان عفو بینالملل درباره اعدامهای ثبتشده در سال ۲۰۲۴، چین همچنان در رتبه نخست جهان از نظر تعداد اعدامها قرار دارد، هرچند آمار دقیق این کشور محرمانه است و سازمانهای حقوق بشری معتقدند تعداد واقعی احتمالاً به هزاران نفر میرسد.
پس از چین، ایران با دستکم ۹۷۲ اعدام ثبتشده در جایگاه دوم جهان قرار گرفته است؛ رقمی که بهتنهایی سهم بزرگی از اعدامهای ثبتشده جهانی را تشکیل میدهد. پس از ایران، عربستان سعودی، عراق و یمن در رتبههای بعدی قرار دارند.
این آمار تنها شامل اعدامهای ثبتشده و قابل تأیید است و نهادهای حقوق بشری هشدار میدهند که در برخی کشورها، از جمله ایران، احتمال ثبتنشدن همه موارد وجود دارد.
چرا آمار اعدام در ایران بالاست؟
مقامهای جمهوری اسلامی همواره از اعدام بهعنوان ابزاری برای مقابله با جرائمی چون قتل، قاچاق مواد مخدر، تجاوز، جرائم امنیتی و اقدام علیه امنیت ملی دفاع کردهاند و استدلال میکنند این مجازات برای حفظ نظم عمومی و بازدارندگی ضروری است.
با این حال، منتقدان میگویند گستردگی استفاده از مجازات اعدام در ایران، بهویژه در پروندههای سیاسی و امنیتی، نگرانیهای عمیقی ایجاد کرده است.
نهادهای بینالمللی از جمله سازمان ملل متحد، عفو بینالملل و گزارشگران ویژه حقوق بشر بارها درباره روند دادرسی در برخی پروندهها ابراز نگرانی کردهاند؛ از جمله:
محدودیت در دسترسی به وکیل مستقل
برگزاری دادگاههای غیرعلنی
کوتاه بودن زمان رسیدگی
گزارشهایی درباره اعترافات اجباری یا فشارهای امنیتی
نبود امکان کافی برای دفاع حقوقی در برخی پروندهها
در مواردی، فعالان سیاسی، معترضان یا افرادی که به اتهامات امنیتی محاکمه شدهاند، با احکام اعدام مواجه شدهاند؛ موضوعی که همواره با واکنش گسترده نهادهای حقوق بشری و دولتهای غربی همراه بوده است.
آیا اعدام واقعاً جرم را کاهش میدهد؟
یکی از مهمترین پرسشها این است: آیا اعدام واقعاً بازدارنده جرم است؟
تحقیقات دانشگاهی و مطالعات جرمشناسی در این زمینه پاسخ یکسانی ارائه نمیکنند، اما بخش بزرگی از پژوهشها نشان میدهد شواهد قطعی و قانعکنندهای وجود ندارد که ثابت کند کشورهایی با مجازات اعدام، لزوماً نرخ جرم پایینتری دارند.
بسیاری از جرمشناسان معتقدند قطعیت مجازات مهمتر از شدت مجازات است؛ یعنی احتمال دستگیری و اجرای سریع عدالت، بیش از سنگین بودن حکم میتواند مانع جرم شود.
برای مثال، کشورهای اروپایی که سالهاست مجازات اعدام را لغو کردهاند، در بسیاری موارد نرخ قتل پایینتری نسبت به برخی کشورهای دارای اعدام دارند.
تأثیر اجتماعی اعدام بر جامعه
اعدام تنها یک مجازات قضایی نیست؛ بلکه اثری عمیق بر روان جمعی جامعه بر جای میگذارد.
برخی جامعهشناسان معتقدند افزایش اعدام میتواند فضای ترس، ناامنی روانی و بیاعتمادی اجتماعی ایجاد کند؛ بهویژه زمانی که مردم نسبت به عادلانه بودن روند دادرسی اطمینان کافی نداشته باشند.
از سوی دیگر، خانوادههای محکومان و حتی خانواده قربانیان نیز اغلب با آسیبهای شدید روحی و اجتماعی مواجه میشوند.
منتقدان اعدام میگویند تکرار مداوم اجرای حکم مرگ، بهویژه در فضای رسانهای، ممکن است به عادیسازی خشونت دولتی در ذهن جامعه منجر شود.
در مقابل، حامیان این مجازات استدلال میکنند که در جرائم سنگین مانند قتل عمد یا حملات تروریستی، اعدام میتواند احساس عدالت و امنیت را برای بخشی از جامعه فراهم کند.
آیا کشورهای توسعهیافته هنوز اعدام میکنند؟
بیشتر کشورهای توسعهیافته جهان، بهویژه در اروپا، مجازات اعدام را لغو کردهاند.
کشورهایی مانند:
استرالیا
کانادا
آلمان
فرانسه
ایتالیا
اسپانیا
هلند
کشورهای اسکاندیناوی
سالهاست مجازات اعدام را کنار گذاشتهاند و حبس ابد یا مجازاتهای طولانیمدت را جایگزین کردهاند.
با این حال، برخی کشورهای توسعهیافته همچنان اعدام را حفظ کردهاند؛ از جمله:
آمریکا (در برخی ایالتها)
ژاپن
سنگاپور
اما حتی در این کشورها نیز تعداد اعدامها محدود، روند قضایی طولانی و امکان تجدیدنظر گسترده است.
ایران؛ میان امنیت، سیاست و حقوق بشر
بحث اعدام در ایران تنها یک موضوع قضایی نیست؛ بلکه به موضوعی چندلایه در حوزه امنیت، سیاست، حقوق بشر و اعتماد عمومی تبدیل شده است.
موافقان میگویند کشوری که با تهدیدهای امنیتی، جرائم سازمانیافته و قاچاق مواد مخدر مواجه است، به ابزارهای بازدارنده شدید نیاز دارد.
اما منتقدان معتقدند گسترش اعدام، بهویژه در پروندههای سیاسی یا پروندههایی که درباره روند دادرسی آنها تردید وجود دارد، میتواند اعتماد عمومی به نظام قضایی را تضعیف کند و آثار بلندمدت اجتماعی برجای بگذارد.
جمعبندی
تجربه جهانی نشان میدهد بسیاری از کشورها در دهههای اخیر بهسمت کاهش یا حذف مجازات اعدام حرکت کردهاند و تمرکز بیشتری بر پیشگیری از جرم، اصلاح مجرمان و تقویت نظام عدالت کیفری گذاشتهاند.
با این حال، مجازات اعدام همچنان در برخی کشورها، از جمله ایران، جایگاهی پررنگ دارد؛ موضوعی که همواره میان دو نگاه اصلی در نوسان است: امنیت و بازدارندگی از یک سو، و حقوق بشر و عدالت قضایی از سوی دیگر.
پرسش اصلی همچنان پابرجاست:
آیا جامعهای امنتر با اعدام ساخته میشود، یا با عدالت مؤثرتر، دادگاههای شفافتر و پیشگیری عمیقتر از جرم؟