در حالی که پارلمان لبنان با لغو مجازات اعدام، این کشور را به نخستین کشور عربی تبدیل کرد که رسماً به مجازات مرگ پایان میدهد، در ایران روندی کاملاً متفاوت در جریان است؛ عفو بینالملل میگوید جمهوری اسلامی در سال ۲۰۲۵ دستکم ۲۱۵۹ نفر را اعدام کرده است. همزمان در داخل زندانهای ایران، کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» به یکی از مستمرترین حرکتهای اعتراضی علیه مجازات مرگ تبدیل شده است.
به گزارش رادیو نشاط، پارلمان لبنان روز سهشنبه ۱۱ اوت ۲۰۲۶ در تصمیمی تاریخی به لغو مجازات اعدام رأی داد و مجازاتهای اعدام موجود را با حبس ابد جایگزین کرد.
لبنان از سال ۲۰۰۴ هیچ حکم اعدامی را اجرا نکرده بود، اما مجازات اعدام همچنان در قوانین این کشور وجود داشت و دادگاهها امکان صدور چنین احکامی را داشتند. تصمیم تازه پارلمان، این توقف عملی بیش از دو دههای را به لغو قانونی مجازات مرگ تبدیل کرده است.
مجازات اعدام در لبنان پیشتر برای شماری از جرایم سنگین از جمله قتل و خیانت در نظر گرفته میشد. بر اساس قانون جدید، مجازات مرگ جای خود را به حبس ابد داده است.
عادل نصار، وزیر دادگستری لبنان، این تصمیم را گامی تاریخی برای کشور توصیف کرد. اتحادیه اروپا نیز از تصمیم بیروت استقبال کرده و آن را نمونهای مهم برای دیگر کشورهای منطقه دانسته است.
سازمانهای حقوق بشری از جمله عفو بینالملل و دیدهبان حقوق بشر نیز لغو مجازات اعدام در لبنان را یک تحول مهم در زمینه حق حیات ارزیابی کردهاند.
جهان به کدام سمت میرود؟
تصمیم لبنان در شرایطی گرفته شده که تصویر جهانی مجازات اعدام دو چهره کاملاً متفاوت دارد.
از یک سو، شمار زیادی از کشورهای جهان مجازات اعدام را در قانون یا در عمل کنار گذاشتهاند و تعداد کشورهایی که همچنان به طور مستمر اعدام انجام میدهند محدود شده است.
از سوی دیگر، بخش بزرگی از اعدامهای جهان تنها در تعداد اندکی از کشورها متمرکز شده است.
بر اساس گزارش سالانه عفو بینالملل، در سال ۲۰۲۵ دستکم ۲۷۰۷ اعدام در ۱۷ کشور ثبت شده است؛ رقمی که نسبت به ۱۵۱۸ اعدام ثبتشده در سال ۲۰۲۴ حدود ۷۸ درصد افزایش نشان میدهد.
این آمار، هزاران اعدامی را که تصور میشود در چین انجام شده شامل نمیشود، زیرا اطلاعات مربوط به مجازات اعدام در آن کشور محرمانه تلقی میشود.
در میان کشورهایی که آمار قابل ثبت دارند، ایران با فاصله قابل توجهی در صدر قرار گرفته است.
ایران؛ دستکم ۲۱۵۹ اعدام در یک سال
بر اساس گزارش عفو بینالملل، در سال ۲۰۲۵ دستکم ۲۱۵۹ نفر در ایران اعدام شدند؛ بیش از دو برابر سال ۲۰۲۴.
به این ترتیب، ایران به تنهایی حدود ۸۰ درصد تمام اعدامهای ثبتشده جهان در سال ۲۰۲۵ ــ بدون احتساب چین ــ را به خود اختصاص داده است.
عفو بینالملل همچنین اعلام کرده است که دستکم ۹۹۸ مورد از اعدامهای ایران در سال ۲۰۲۵ مربوط به جرایم مواد مخدر بوده است.
این موضوع از منظر حقوق بینالملل اهمیت ویژهای دارد، زیرا نهادهای حقوق بشری سازمان ملل تأکید میکنند در کشورهایی که هنوز مجازات اعدام را حفظ کردهاند، این مجازات باید تنها به «جدیترین جرایم» و در تفسیر محدود آن، عمدتاً قتل عمد، محدود شود.
نگرانیها تنها به تعداد اعدامها محدود نیست.
سازمانهای حقوق بشری بارها درباره روند دادرسی، دسترسی متهمان به وکیل، استفاده از اعترافات اجباری و صدور احکام اعدام در پروندههای سیاسی و امنیتی در ایران ابراز نگرانی کردهاند.
عفو بینالملل در گزارشهای سال ۲۰۲۶ خود نیز نسبت به خطر اعدام معترضان، مخالفان سیاسی و افرادی که با اتهامات سیاسی و امنیتی روبهرو هستند هشدار داده است.
عربستان سعودی؛ دومین آمار بزرگ ثبتشده
عربستان سعودی نیز همچنان یکی از کشورهایی است که مجازات اعدام را به طور گسترده اجرا میکند.
عفو بینالملل برای سال ۲۰۲۵ دستکم ۳۵۶ اعدام در عربستان سعودی ثبت کرده است؛ بالاترین رقم سالانهای که این سازمان تاکنون برای این کشور ثبت کرده است.
از این تعداد، ۲۴۰ مورد مربوط به جرایم مواد مخدر بوده است.
تا ۲۲ ژوئن ۲۰۲۶ نیز دستکم ۹۶ نفر دیگر در عربستان اعدام شده بودند که ۶۱ نفر از آنان به دلیل جرایم مرتبط با مواد مخدر محکوم شده بودند.
«سهشنبههای نه به اعدام»؛ اعتراضی از درون زندانهای ایران
در کنار افزایش چشمگیر اعدامها در ایران، یک حرکت اعتراضی نیز از داخل زندانهای کشور شکل گرفته و به تدریج گسترش یافته است: «کارزار سهشنبههای نه به اعدام».
این کارزار از اوایل سال ۲۰۲۴ و با اعتصاب غذای گروهی از زندانیان در اعتراض به اجرای احکام اعدام آغاز شد و در ادامه زندانیانی از زندانهای دیگر نیز به آن پیوستند.
شیوه اصلی اعتراض، اعتصاب غذای هفتگی در روزهای سهشنبه است؛ روزی که برای بسیاری از زندانیان محکوم به مرگ و خانوادههای آنان با نگرانی از انتقال زندانیان برای اجرای حکم همراه بوده است.
این حرکت به مرور از چند زندان فراتر رفت و بر اساس آخرین گزارشهای قابل تأیید، در اواخر ژوئیه ۲۰۲۶ زندانیان ۵۹ زندان ایران در آن مشارکت داشتند.
در ششم مرداد ۱۴۰۵، این کارزار برای صدوسیویکمین هفته پیاپی ادامه یافت و زندانیان شرکتکننده بار دیگر با اعتصاب غذا مخالفت خود را با صدور و اجرای احکام اعدام اعلام کردند.
اهمیت «سهشنبههای نه به اعدام» در این است که بخش اصلی آن از داخل زندانها شکل گرفته؛ یعنی از جایی که زندانیان و محکومان به اعدام مستقیماً با مجازات مرگ و پیامدهای آن روبهرو هستند.
این کارزار همچنین تلاش کرده است موضوع اعدام را از پرونده افراد مشخص فراتر ببرد و مخالفت با اصل مجازات مرگ را به یک مطالبه عمومی تبدیل کند.
دو مسیر متفاوت در یک منطقه
تحولات لبنان و ایران اکنون دو تصویر کاملاً متفاوت از مجازات اعدام در منطقه ارائه میکنند.
لبنان پس از بیش از دو دهه خودداری از اجرای حکم اعدام، سرانجام این مجازات را از قوانین خود حذف کرده است.
در مقابل، ایران در سال ۲۰۲۵ شاهد بیش از دو برابر شدن شمار اعدامهای ثبتشده نسبت به سال قبل بوده و عفو بینالملل آن را عامل اصلی جهش آمار اعدام در جهان معرفی کرده است.
در عربستان سعودی نیز اعدام همچنان در مقیاسی گسترده اجرا میشود.
بنابراین بحث درباره مجازات اعدام در خاورمیانه دیگر صرفاً یک بحث حقوقی نیست؛ مسئلهای است درباره مفهوم عدالت، حق حیات، امکان خطای قضایی و این پرسش اساسی که آیا دولت باید اختیار گرفتن جان یک انسان را ــ حتی در واکنش به سنگینترین جرایم ــ داشته باشد؟
تصمیم لبنان نشان میدهد که حتی در خاورمیانه نیز قوانین مربوط به مجازات مرگ تغییرناپذیر نیستند.
و در سوی دیگر، ادامه کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» در زندانهای ایران نشان میدهد که بحث درباره پایان دادن به مجازات مرگ، تنها در پارلمانها و سازمانهای بینالمللی جریان ندارد؛ این مطالبه اکنون از پشت دیوارهای زندانهای ایران نیز شنیده میشود.