در روزهایی که افغانستان زیر سایه محدودیتهای شدید طالبان برای زنان قرار دارد، شهر هرات به صحنه یکی از کمسابقهترین اعتراضات مردمی علیه حکومت طالبان تبدیل شد؛ اعتراضی که با گلوله، بازداشت و خشونت پاسخ گرفت و حالا نگاه نهادهای حقوق بشری و سازمان ملل را دوباره به وضعیت زنان در افغانستان دوخته است.
به گزارش رادیو نشاط، اعتراضات در شهر هرات پس از بازداشت گروهی از زنان و دختران به اتهام «رعایت نکردن حجاب مورد تأیید طالبان» آغاز شد. بر اساس گزارشهای محلی و منابع بینالمللی، نیروهای امر به معروف و پلیس طالبان طی روزهای ۶ و ۷ ژوئن دهها زن را در این شهر بازداشت کردند؛ اقدامی که به گفته شاهدان، حتی شامل زنانی میشد که پوشش مورد قبول طالبان را نیز رعایت کرده بودند.
این بازداشتها جرقه اعتراضی نادر را در منطقه «جبرییل» هرات زد؛ جایی که زنان، مردان و جوانان با شعارهایی در حمایت از آزادی زنان و پایان بازداشتها به خیابان آمدند. اما اعتراضات خیلی زود با برخورد شدید طالبان روبهرو شد. شاهدان عینی گفتهاند نیروهای طالبان برای متفرق کردن معترضان از شلیک مستقیم، ضربوشتم و بازداشت استفاده کردند. گزارشهای تأییدشده سازمان ملل حاکی است دستکم یک کودک در جریان تیراندازی کشته شده و چندین نفر نیز زخمی شدهاند، هرچند منابع محلی از احتمال تلفات بیشتر سخن میگویند.
طالبان اما روایت دیگری ارائه میدهد. مقامهای این گروه مدعیاند تجمع «نظم عمومی» را مختل کرده و برخورد نیروهای امنیتی برای جلوگیری از تنش انجام شده است. آنان همچنین بازداشت زنان بهدلیل «بدحجابی» را رد کردهاند؛ ادعایی که با گزارشهای سازمان ملل و روایت شاهدان در تضاد قرار دارد.
چرا اعتراضات هرات مهم است؟
از زمان بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، زنان افغانستان تقریباً از آموزش، اشتغال، حضور عمومی و بسیاری از حقوق اجتماعی محروم شدهاند. اعتراضهای خیابانی نیز اغلب با بازداشت و سرکوب فوری خاموش شده است. اما آنچه در هرات رخ داد، از چند جهت متفاوت بود.
نخست اینکه این اعتراض تنها از سوی فعالان حقوق زنان نبود و بخشی از مردان و خانوادهها نیز در آن حضور داشتند؛ موضوعی که میتواند نشانهای از افزایش نارضایتی اجتماعی نسبت به محدودیتهای طالبان باشد. دوم اینکه هرات، شهری با پیشینه فرهنگی و اجتماعی بازتر نسبت به بسیاری از مناطق افغانستان، اکنون به یکی از کانونهای مقاومت مدنی علیه سیاستهای طالبان تبدیل شده است.
پیامدهای احتمالی برای طالبان
کارشناسان معتقدند ادامه چنین برخوردهایی میتواند فشارهای بینالمللی بر طالبان را افزایش دهد؛ بهویژه در شرایطی که این گروه همچنان برای کسب مشروعیت جهانی تلاش میکند. سازمان ملل صراحتاً از طالبان خواسته است به بازداشتهای خودسرانه پایان دهد و حق آزادی بیان، تجمع مسالمتآمیز و آزادی رفتوآمد زنان را رعایت کند.
با این حال، تجربه چهار سال گذشته نشان میدهد طالبان تاکنون در برابر فشارهای خارجی عقبنشینی جدی نداشته است. از همین رو، برخی تحلیلگران بر این باورند که تغییر واقعی در افغانستان، اگر قرار باشد رخ دهد، احتمالاً از دل افزایش نارضایتیهای داخلی و اعتراضات اجتماعی خواهد آمد؛ هرچند هزینه چنین اعتراضهایی در افغانستان امروز، بسیار سنگین است.
شاید مهمترین پیام اعتراضات هرات این باشد: در کشوری که صدای زنان سالهاست سرکوب شده، هنوز هم کسانی هستند که حاضرند برای شنیده شدن، به خیابان بیایند؛ حتی اگر پاسخشان گلوله باشد.