وقتی صحبت از قدرتمندترین پاسپورتهای جهان میشود، معمولاً تعداد کشورهایی که دارنده یک پاسپورت میتواند بدون دریافت ویزای قبلی به آنها سفر کند، معیار اصلی رتبهبندی است. اما آیا واقعاً قدرت یک پاسپورت فقط با تعداد مقاصد بدون ویزا سنجیده میشود؟ اگر شهروند یک کشور در خارج از مرزهایش بازداشت شود، در یک بحران گرفتار شود، پاسپورتش را از دست بدهد یا به کمک فوری نیاز داشته باشد، قدرت دیپلماتیک کشور و میزان حمایت کنسولی از شهروندان نیز میتواند اهمیت بسیار زیادی پیدا کند.
به گزارش رادیو نشاط، آخرین دادههای Henley Passport Index در سال ۲۰۲۶ نشان میدهد سنگاپور همچنان قدرتمندترین پاسپورت جهان از نظر آزادی سفر را در اختیار دارد. در این رتبهبندی، استرالیا و مالزی هر دو در رتبه هفتم قرار گرفتهاند؛ اما یکسان بودن رتبه این دو کشور الزاماً به معنای یکسان بودن همه مزایای شهروندی، قدرت دیپلماتیک یا سطح حمایت کنسولی آنها نیست.
Henley Passport Index در این رتبهبندی ۱۹۹ پاسپورت جهان را در برابر ۲۲۷ مقصد مسافرتی بررسی میکند. تعداد مقاصد از تعداد کشورهای مستقل جهان بیشتر است، زیرا برخی قلمروها و مناطق دارای مقررات ورود و مهاجرت مستقل نیز در این شاخص بهعنوان مقصد محاسبه میشوند. بنابراین، برای مثال، وقتی گفته میشود پاسپورت استرالیا امکان دسترسی به ۱۸۳ مقصد بدون دریافت ویزای قبلی را فراهم میکند، منظور ۱۸۳ مقصد از مجموع ۲۲۷ مقصد مورد بررسی این شاخص است.
قدرتمندترین پاسپورتهای جهان در سال ۲۰۲۶
Henley Passport Index یکی از شناختهشدهترین شاخصهای جهانی برای رتبهبندی پاسپورتهاست. این شاخص ۱۹۹ پاسپورت و ۲۲۷ مقصد را بررسی میکند و بر دادههای انجمن بینالمللی حملونقل هوایی (IATA) و تحقیقات Henley & Partners متکی است.
بر اساس آخرین جدول در دسترس در اوت ۲۰۲۶، ۱۰ رتبه نخست عبارتاند از:
رتبه ۱ – سنگاپور: ۱۹۲ مقصد
رتبه ۲ – ژاپن، کره جنوبی و امارات متحده عربی: ۱۸۸ مقصد
رتبه ۳ – سوئد: ۱۸۷ مقصد
رتبه ۴ – بلژیک، دانمارک، فنلاند، فرانسه، آلمان، ایرلند، ایتالیا، لوکزامبورگ، هلند، نروژ و اسپانیا: ۱۸۶ مقصد
رتبه ۵ – اتریش، یونان، مالت، پرتغال و سوئیس: ۱۸۵ مقصد
رتبه ۶ – مجارستان، لهستان و بریتانیا: ۱۸۴ مقصد
رتبه ۷ – استرالیا، کانادا، جمهوری چک، لتونی، مالزی، نیوزیلند، اسلواکی و اسلوونی: ۱۸۳ مقصد
رتبه ۸ – کرواسی و استونی: ۱۸۲ مقصد
رتبه ۹ – لیختناشتاین و لیتوانی: ۱۸۱ مقصد
رتبه ۱۰ – ایسلند و ایالات متحده آمریکا: ۱۸۰ مقصد
پس از آنها، بلغارستان و رومانی در رتبه ۱۱، موناکو در رتبه ۱۲، شیلی و قبرس در رتبه ۱۳، هنگکنگ در رتبه ۱۴، آندورا در رتبه ۱۵، آرژانتین و برزیل در رتبه ۱۶، سنمارینو در رتبه ۱۷، اسرائیل در رتبه ۱۸، برونئی در رتبه ۱۹ و باربادوس در رتبه ۲۰ قرار دارند.
اما این رتبهبندی دقیقاً چه چیزی را اندازه میگیرد؟
اینجا یک نکته بسیار مهم وجود دارد.
وقتی Henley میگوید پاسپورت سنگاپور رتبه اول یا پاسپورت استرالیا رتبه هفتم جهان را دارد، منظور این نیست که تمام ویژگیهای این پاسپورتها، قدرت سیاسی کشورها یا حمایت آنها از شهروندان اندازهگیری شده است.
معیار اصلی این شاخص Global Access Score است؛ یعنی دارنده یک پاسپورت به چند مقصد میتواند بدون دریافت ویزای قبلی دسترسی داشته باشد.
در محاسبه Henley، اگر برای ورود به مقصد نیازی به ویزا نباشد یا امکان دریافت Visa on Arrival، Visitor's Permit یا ETA وجود داشته باشد، آن مقصد به امتیاز پاسپورت اضافه میشود.
اما عواملی مانند قدرت سیاسی کشور، اندازه و گستردگی شبکه سفارتخانهها، کیفیت خدمات کنسولی، توانایی مدیریت بحرانهای بینالمللی و میزان حمایت عملی از شهروندان گرفتار در خارج از کشور، در این رتبهبندی محاسبه نمیشوند.
بنابراین بهتر است بگوییم Henley بیش از هر چیز «قدرت سفر یک پاسپورت» را اندازه میگیرد، نه تمام ابعاد قدرت آن را.
استرالیا و مالزی؛ رتبه یکسان، اما آیا پاسپورتها واقعاً یکساناند؟
یکی از جالبترین نمونهها در جدول امسال، استرالیا و مالزی هستند.
هر دو کشور با دسترسی به ۱۸۳ مقصد در رتبه هفتم Henley قرار گرفتهاند.
از نظر این شاخص، دارنده پاسپورت استرالیا و دارنده پاسپورت مالزی آزادی سفر بسیار بالایی دارند.
اما از این عدد نمیتوان نتیجه گرفت که دو پاسپورت از هر نظر ارزش یا قدرت یکسانی دارند.
برای نمونه، خود Henley شاخص دیگری با عنوان Passport Power ارائه میکند که میزان دسترسی یک پاسپورت به اقتصاد جهانی را نیز مورد توجه قرار میدهد. در آن شاخص، استرالیا در جایگاهی بالاتر از مالزی قرار میگیرد.
بنابراین حتی مفهوم «قدرت پاسپورت» نیز بسته به اینکه چه چیزی اندازهگیری شود، میتواند نتیجه متفاوتی داشته باشد.
اگر یک استرالیایی در خارج از کشور گرفتار شود چه اتفاقی میافتد؟
این همان بخش دیگری از قدرت شهروندی است که در رتبه Henley دیده نمیشود.
دولت استرالیا از طریق Department of Foreign Affairs and Trade یا DFAT، شبکه گستردهای از سفارتخانهها، High Commissionها، کنسولگریها و نمایندگیهای خود را در نقاط مختلف جهان اداره میکند.
استرالیا بیش از ۱۲۰ سفارت، High Commission، سرکنسولگری و دفتر نمایندگی در پنج قاره دارد.
همچنین برای موارد اضطراری، یک Consular Emergency Centre بهصورت ۲۴ ساعته فعالیت میکند.
اگر یک شهروند استرالیایی در خارج از کشور با مشکل جدی مواجه شود، بسته به شرایط میتواند از سفارت، کنسولگری یا سیستم کنسولی استرالیا درخواست کمک کند.
این کمک میتواند در مواردی مانند بازداشت، حادثه یا بیماری جدی، گم شدن یا سرقت پاسپورت، وقوع بحرانهای بزرگ، بلایای طبیعی یا شرایط اضطراری ارائه شود.
در برخی بحرانهای گسترده نیز دولت استرالیا میتواند عملیات پاسخ به بحران را برای کمک به شهروندان خود فعال کند.
آیا سفارت استرالیا میتواند شهروند خود را از زندان بیرون بیاورد؟
خیر؛ اینجا نیز باید یک تصور اشتباه را اصلاح کرد.
داشتن پاسپورت یک کشور قدرتمند به این معنی نیست که سفارت آن کشور میتواند قوانین کشور دیگری را نادیده بگیرد.
اگر یک شهروند استرالیایی در کشور دیگری بازداشت شود، مقامات استرالیا نمیتوانند صرفاً به دلیل استرالیایی بودن او، دستور آزادیاش را صادر کنند.
کنسولگری ممکن است بتواند وضعیت فرد را پیگیری کند، اطلاعاتی درباره سیستم حقوقی محلی ارائه دهد، فهرستی از وکلای محلی در اختیار او قرار دهد یا در شرایط مشخص با خانواده او ارتباط برقرار کند.
اما دولت استرالیا نمیتواند دادگاه کشور میزبان را متوقف کند، هزینههای حقوقی فرد را بپردازد، او را از زندان خارج کند یا قوانین کشور میزبان را کنار بزند.
بنابراین «حمایت کنسولی» به معنای مصونیت از قوانین کشورهای دیگر نیست.
مالزی هم از شهروندان خود حمایت میکند
این تصور نیز درست نیست که چون مالزی از نظر قدرت سیاسی یا اقتصادی با استرالیا متفاوت است، شهروند مالزیایی در خارج از کشور هیچ حمایتی ندارد.
وزارت امور خارجه مالزی، از طریق سفارتخانهها و نمایندگیهای خود، خدمات کنسولی به شهروندان مالزیایی ارائه میکند.
در مواردی مانند بازداشت یک شهروند مالزیایی، نمایندگی دیپلماتیک میتواند با فرد بازداشتشده تماس بگیرد ـ در صورت اجازه مقامات محلی ـ خانواده یا نزدیکان او را مطلع کند و اطلاعات مربوط به وکلا و پزشکان محلی را ارائه دهد.
مالزی همچنین برای مواردی مانند گم شدن پاسپورت، مفقود شدن افراد و برخی شرایط اضطراری در خارج از کشور خدمات کنسولی دارد.
اما خود وزارت امور خارجه مالزی نیز تأکید میکند که سفارت نمیتواند قوانین کشور میزبان را نادیده بگیرد، در روند دادگاه مداخله کند یا فرد را صرفاً به دلیل مالزیایی بودن از زندان خارج کند.
بنابراین هم استرالیا و هم مالزی از شهروندان خود خدمات کنسولی ارائه میکنند؛ اما رتبه مشترک هفتم آنها در Henley بهتنهایی هیچ چیزی درباره اینکه کدام کشور در یک بحران مشخص حمایت کنسولی قویتری ارائه خواهد کرد، ثابت نمیکند.
پس چه چیزی میتواند قدرت واقعیتر یک پاسپورت را نشان دهد؟
اگر بخواهیم فراتر از تعداد کشورهای بدون ویزا نگاه کنیم، باید چند عامل را کنار یکدیگر قرار دهیم:
آزادی سفر: به چند کشور بدون دریافت ویزای قبلی میتوان سفر کرد؟
شبکه دیپلماتیک: کشور صادرکننده پاسپورت در چند نقطه جهان سفارت، کنسولگری یا نمایندگی فعال دارد؟
خدمات کنسولی: اگر شهروند در خارج از کشور گرفتار شود، چه نوع کمکی در دسترس اوست؟
مدیریت بحران: دولت در جنگ، ناآرامی، بلایای طبیعی یا بحرانهای بزرگ چه ظرفیتهایی برای کمک به اتباع خود دارد؟
روابط بینالمللی: کشور صادرکننده پاسپورت چه روابط سیاسی و دیپلماتیکی با کشور مقصد دارد؟
دسترسی اقتصادی: پاسپورت مورد نظر امکان دسترسی آسان به چه سهمی از اقتصاد جهانی را فراهم میکند؟
بنابراین دو پاسپورت ممکن است از نظر سفر بدون ویزا امتیاز مشابهی داشته باشند، اما وقتی معیارهای دیگری وارد محاسبه شوند، تصویر متفاوتی شکل بگیرد.
پاسپورت استرالیا؛ ۱۸۳ مقصد و یک شبکه دیپلماتیک گسترده
استرالیا در رتبهبندی فعلی Henley با ۱۸۳ مقصد در رتبه هفتم جهان قرار دارد.
اما اهمیت شهروندی استرالیا صرفاً در تعداد مقاصد بدون ویزای قبلی خلاصه نمیشود.
شبکه گسترده دیپلماتیک استرالیا، خدمات کنسولی، مرکز اضطراری ۲۴ ساعته و ساختار رسمی پاسخ به بحرانهای خارجی، بخش دیگری از خدماتی است که یک شهروند استرالیایی هنگام سفر یا زندگی در خارج از کشور ممکن است به آن دسترسی داشته باشد.
با این حال، دولت استرالیا نیز صراحتاً اعلام میکند که خدمات کنسولی نامحدود نیست و در بعضی شرایط امکان ارائه کمک ممکن است محدود باشد.
موضوع برای افراد دارای تابعیت دوگانه نیز مهمتر میشود. دولت استرالیا اعلام کرده است که اگر یک شهروند دوتابعیتی در کشور تابعیت دیگر خود حضور داشته باشد، توان استرالیا برای ارائه کمک کنسولی ممکن است بسیار محدود باشد و کمک فقط در شرایط استثنایی امکانپذیر باشد.
ایران در کجای جدول قرار دارد؟
بر اساس آخرین جدول Henley Passport Index در سال ۲۰۲۶، پاسپورت ایران با دسترسی به ۳۸ مقصد بدون نیاز به دریافت ویزای قبلی، در رتبه ۹۵ جهان قرار گرفته است.
برای درک فاصله کافی است ایران را با استرالیا مقایسه کنیم:
استرالیا: ۱۸۳ مقصد
ایران: ۳۸ مقصد
یعنی در این شاخص، اختلاف دسترسی دو پاسپورت به ۱۴۵ مقصد میرسد.
این اختلاف نشان میدهد ملیت یک فرد تا چه اندازه میتواند بر آزادی سفر بینالمللی او اثر بگذارد.
افغانستان؛ آخرین رتبه جهان
در انتهای جدول، افغانستان قرار گرفته است.
طبق آخرین دادههای Henley در زمان تنظیم این گزارش، پاسپورت افغانستان با دسترسی به تنها ۲۳ مقصد در رتبه ۱۰۳ و آخر جهان قرار دارد.
در مقابل، سنگاپور با ۱۹۲ مقصد در صدر جدول است.
یعنی فاصله میان قدرتمندترین و ضعیفترین پاسپورت جهان در این شاخص اکنون به ۱۶۹ مقصد میرسد.
این اختلاف تنها یک عدد نیست؛ بلکه تصویری از نابرابری بسیار بزرگ در آزادی جابهجایی شهروندان کشورهای مختلف جهان است.
پاسپورت قوی دقیقاً چه چیزی به شما میدهد؟
پاسپورت قدرتمند میتواند سفر را بسیار سادهتر کند.
دارنده چنین پاسپورتی برای بسیاری از سفرها نیازی به درخواست ویزای سنتی، ارائه مدارک متعدد، انتظار برای پاسخ سفارت یا پرداخت برخی هزینههای درخواست ویزا ندارد.
این مسئله برای گردشگران مهم است، اما برای صاحبان کسبوکار، دانشگاهیان، خبرنگاران، ورزشکاران، هنرمندان و افرادی که باید در مدت کوتاهی در یک کشور دیگر حضور پیدا کنند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
اما این فقط یک بُعد ماجراست.
پاسپورتی که آزادی سفر بالایی دارد، لزوماً از نظر قدرت اقتصادی، حمایت کنسولی، شبکه دیپلماتیک یا نفوذ سیاسی نیز در همان رتبه قرار ندارد.
نتیجه؛ «بهترین پاسپورت جهان» فقط یک پاسخ ندارد
وقتی میپرسیم «قدرتمندترین پاسپورت جهان کدام است؟» ابتدا باید مشخص کنیم منظورمان از قدرت چیست.
اگر معیار فقط تعداد مقاصدی باشد که بدون دریافت ویزای قبلی میتوان به آنها سفر کرد، سنگاپور در حال حاضر در صدر قرار دارد و استرالیا و مالزی هر دو رتبه هفتم را دارند.
اما اگر قدرت پاسپورت را گستردهتر تعریف کنیم و عواملی مانند حمایت کنسولی، شبکه سفارتخانهها، مدیریت بحران، دسترسی به اقتصادهای بزرگ و قدرت دیپلماتیک کشور را نیز در نظر بگیریم، دیگر نمیتوان تنها با جدول سفر بدون ویزا درباره «بهترین پاسپورت» قضاوت کرد.
برای یک مسافر، ارزش پاسپورت در فرودگاه و هنگام عبور از مرز دیده میشود؛ اما برای شهروندی که هزاران کیلومتر دورتر از خانه در یک بحران گرفتار شده، ارزش تابعیت ممکن است زمانی آشکار شود که بداند در آن سوی دنیا چه شبکهای برای کمک به او وجود دارد.
منابع: Henley Passport Index، Department of Foreign Affairs and Trade Australia، Smartraveller و Ministry of Foreign Affairs Malaysia.
رتبهبندی و تعداد مقاصد بر اساس آخرین اطلاعات در دسترس در اوت ۲۰۲۶ است و ممکن است با تغییر مقررات ویزا در طول سال تغییر کند.