دکتر مصطفی مهرآیین، جامعه‌شناس، نویسنده و استاد سابق دانشگاه در ایران، روز شنبه ۱۸ مهر ۱۴۰۵ برای اجرای حکم پنج سال حبس بازداشت و به زندان منتقل شد؛ پژوهشگری که سال‌ها از زندگی خود را صرف آموزش، گسترش اندیشه انتقادی و بررسی مسائل اجتماعی ایران کرده است.
به گزارش رادیو نشاط، مصطفی مهرآیین، جامعه‌شناس و پژوهشگر علوم انسانی، پس از تأیید حکم محکومیت خود در دادگاه تجدیدنظر، بار دیگر بازداشت شد. او در مجموع به هشت سال حبس تعزیری محکوم شده است که بر اساس مقررات مربوط به تعدد جرم، پنج سال آن قابلیت اجرا دارد.
بازگشت این استاد سابق دانشگاه به زندان، بار دیگر توجه‌ها را به زندگی و فعالیت‌های علمی و اجتماعی او جلب کرده است؛ چهره‌ای که علاوه بر تدریس و پژوهش، با راه‌اندازی مراکز آموزشی، برگزاری نشست‌های علمی و انتشار دیدگاه‌های انتقادی، حضوری فعال در فضای فکری و اجتماعی ایران داشته است.
تولد و سال‌های نخست زندگی
مصطفی مهرآیین در پنجم شهریور ۱۳۵۳ در بندر دیر، یکی از شهرهای ساحلی استان بوشهر در جنوب ایران، متولد شد.
او دوران کودکی و سال‌های نخست زندگی خود را در جنوب ایران سپری کرد. با این حال، اطلاعات عمومی و مستند چندانی درباره خانواده، دوران کودکی و تحصیلات ابتدایی او منتشر نشده است.
مهرآیین پس از پایان تحصیلات مدرسه، مسیر دانشگاهی خود را در رشته مترجمی زبان انگلیسی آغاز کرد؛ مسیری که بعدها به مطالعات جامعه‌شناسی، فرهنگ و اندیشه اجتماعی پیوند خورد.
تحصیلات دانشگاهی و ورود به عرصه جامعه‌شناسی
مصطفی مهرآیین در سال ۱۳۷۶ مدرک کارشناسی مترجمی زبان انگلیسی را از دانشگاه علامه طباطبایی دریافت کرد.
او سپس تحصیلات خود را در رشته جامعه‌شناسی ادامه داد و در سال ۱۳۷۹ موفق به دریافت مدرک کارشناسی ارشد از دانشگاه تربیت مدرس شد.
مهرآیین در سال ۱۳۸۶ نیز مدرک دکتری جامعه‌شناسی با تخصص جامعه‌شناسی فرهنگ را از دانشگاه تربیت مدرس دریافت کرد.
حوزه اصلی مطالعات او به رابطه فرهنگ، جامعه، سیاست، قدرت، هنر، ادبیات و زندگی انسان‌ها اختصاص دارد.
سال‌ها تدریس، پژوهش و فعالیت علمی
مهرآیین در طول فعالیت حرفه‌ای خود با مراکز دانشگاهی و پژوهشی مختلف ایران همکاری داشته است.
از جمله این مراکز می‌توان به پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دانشگاه علم و فرهنگ و دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات اشاره کرد.
او همچنین سابقه فعالیت در مرکز افکارسنجی دانشگاه آزاد اسلامی را در کارنامه حرفه‌ای خود دارد.
فعالیت‌های علمی مهرآیین تنها به کلاس‌های دانشگاه محدود نبوده است. او با نگارش و ترجمه آثار علمی، برگزاری نشست‌ها و ارائه درس‌گفتارهای تخصصی، تلاش کرده است مباحث علوم انسانی را برای طیف گسترده‌تری از علاقه‌مندان قابل دسترس کند.
در سخنرانی‌ها و نوشته‌های او، موضوعاتی مانند جامعه‌شناسی فرهنگ، اخلاق، عشق، ادبیات، سیاست، آزادی اندیشه و مسئولیت اجتماعی مورد توجه قرار گرفته‌اند.
مؤسسه «رخداد تازه»؛ گسترش آموزش فراتر از دانشگاه
یکی از فعالیت‌های مهم مصطفی مهرآیین، مدیریت مؤسسه مطالعاتی «رخداد تازه» بود که در سال ۱۳۹۰ با مشارکت گروهی از استادان و پژوهشگران علوم اجتماعی، از جمله محمد فاضلی و محمد رضایی، تأسیس شد.
این مؤسسه با هدف گسترش مطالعات و گفت‌وگوهای علمی در پنج حوزه جامعه‌شناسی، تاریخ، فلسفه، الهیات و هنر فعالیت می‌کرد.
در فاصله سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۳، ده‌ها دوره آموزشی، کارگاه، نشست و سمینار با حضور استادان و پژوهشگران شناخته‌شده در این مجموعه برگزار شد.
از جمله چهره‌هایی که در برنامه‌های این مؤسسه حضور داشتند، می‌توان به مصطفی ملکیان، مقصود فراستخواه، احسان شریعتی، بیژن عبدالکریمی، محمد ضیمران، هاشم آقاجری و محمد شمس لنگرودی اشاره کرد.
مؤسسه «رخداد تازه» در سال ۱۳۹۳ به دلیل مشکلات اقتصادی و محدودیت شرایط فعالیت، به کار خود پایان داد.
این تجربه، بخشی از تلاش مهرآیین و همکارانش برای ایجاد فضایی مستقل برای آموزش، تبادل اندیشه و گفت‌وگو درباره مسائل فرهنگی و اجتماعی ایران بود.
حضور در عرصه عمومی و نقد ساختار قدرت
مصطفی مهرآیین در سال‌های اخیر، در کنار فعالیت‌های دانشگاهی، به یکی از چهره‌های حاضر در بحث‌های عمومی درباره شرایط سیاسی و اجتماعی ایران تبدیل شد.
او در گفت‌وگوها، سخنرانی‌ها و نوشته‌های خود به موضوعاتی مانند رابطه حکومت و جامعه، مسئولیت اخلاقی روشنفکران، آزادی بیان، جایگاه مردم در تصمیم‌گیری‌های سیاسی و پیامدهای سیاست‌های حکومتی پرداخته است.
مهرآیین در سال ۱۴۰۴ چند نامه سرگشاده خطاب به علی خامنه‌ای، رهبر وقت جمهوری اسلامی، منتشر کرد و در آن‌ها با انتقاد از سیاست‌های داخلی و خارجی حکومت، خواستار پاسخ‌گویی و کناره‌گیری او از قدرت شد.
این نامه‌ها بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های فارسی‌زبان داشت و با احضارهای قضایی و تشکیل پرونده علیه او همراه شد.
حمایت ۱۰۱ استاد دانشگاه از مصطفی مهرآیین
در فروردین ۱۴۰۴، هم‌زمان با احضار قضایی مهرآیین در پی انتشار نامه‌های انتقادی، ۱۰۱ استاد دانشگاه از مراکز علمی مختلف ایران با انتشار بیانیه‌ای از او حمایت کردند.
امضاکنندگان این بیانیه نسبت به برخورد قضایی با یک پژوهشگر به دلیل بیان دیدگاه‌های انتقادی ابراز نگرانی کرده و بر اهمیت آزادی اندیشه، آزادی بیان و حفظ فضای گفت‌وگوی علمی تأکید کردند.
این حمایت جمعی نشان‌دهنده نگرانی بخشی از جامعه دانشگاهی ایران نسبت به محدودیت‌های اعمال‌شده بر فعالیت‌های فکری و علمی بود.
نخستین بازداشت و آزادی با وثیقه
در خرداد ۱۴۰۴، هم‌زمان با آغاز جنگ میان ایران و اسرائیل، مهرآیین نامه انتقادی دیگری منتشر کرد و درباره پیامدهای جنگ، وضعیت کشور و ضرورت پایان درگیری‌ها هشدار داد.
او روز ۲۵ خرداد ۱۴۰۴ توسط نیروهای امنیتی بازداشت شد.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، مهرآیین پس از بازداشت ابتدا به زندان تهران بزرگ و سپس به زندان قم منتقل شد.
او سرانجام در ۳۱ تیر ۱۴۰۴، پس از حدود یک ماه و نیم بازداشت، با سپردن وثیقه به‌طور موقت آزاد شد.
اخراج از پژوهشگاه علوم انسانی و از دست دادن شغل
برخوردهای قضایی با مصطفی مهرآیین تنها به بازداشت و تشکیل پرونده محدود نماند.
این جامعه‌شناس در سال ۱۴۰۵ در پیامی که در صفحه شخصی خود منتشر کرد، از اخراج از پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و از دست دادن شغلش خبر داد.
او در این پیام به فشارهای ناشی از بازداشت، محاکمه، صدور حکم زندان، بیکاری و مشکلات مالی اشاره کرد.
مهرآیین با وجود این شرایط اعلام کرد که همچنان به مسئولیت اخلاقی خود در برابر جامعه پایبند است و قصد دارد فعالیت آموزشی و علمی خود را ادامه دهد.
«مدرسه مهرآیین»؛ تصمیم به ادامه آموزش با وجود محدودیت‌ها
یکی از بخش‌های قابل توجه واکنش مهرآیین به اخراج از محیط دانشگاهی، اعلام تصمیم او برای راه‌اندازی مجموعه‌ای آموزشی با عنوان «مدرسه مهرآیین» بود.
او اعلام کرد که قصد دارد به‌صورت مستقل و با برگزاری درس‌گفتارها و نشست‌های آموزشی در فضاهای مدنی، فعالیت علمی خود را ادامه دهد.
این طرح بر آموزش خارج از ساختار رسمی دانشگاه و ایجاد ارتباط مستقیم با علاقه‌مندان به علوم انسانی استوار بود.
مهرآیین در پیام خود تأکید کرد که با وجود فشارهای قضایی و مشکلات شخصی، نگاهش به مسئولیت اخلاقی در برابر جامعه تغییر نکرده است.
این موضع، بازتاب‌دهنده جایگاهی است که آموزش و گفت‌وگو در زندگی حرفه‌ای او داشته است.
محکومیت به هشت سال حبس و مجازات‌های تکمیلی
در آذر ۱۴۰۴، شعبه ۱۵ دادگاه انقلاب تهران به ریاست ابوالقاسم صلواتی، مصطفی مهرآیین را به اتهام‌های مختلف به مجموع هشت سال حبس تعزیری محکوم کرد.
بر اساس حکم صادرشده، او به اتهام «اجتماع و تبانی به قصد ارتکاب جرم علیه امنیت کشور» به پنج سال، «فعالیت تبلیغی علیه نظام» به یک سال و «توهین به رهبری» به دو سال زندان محکوم شد.
بر اساس ماده ۱۳۴ قانون مجازات اسلامی و مقررات مربوط به تعدد جرم، مجازات اشد یعنی پنج سال حبس برای او قابل اجراست.
دادگاه همچنین مهرآیین را به مدت دو سال از فعالیت در فضای مجازی، رسانه‌ها و مطبوعات، عضویت در گروه‌های سیاسی و اجتماعی و خروج از کشور منع کرد.
این حکم در دی ۱۴۰۴ از سوی دادگاه تجدیدنظر استان تهران تأیید شد.
بازگشت به زندان در ۱۸ مهر ۱۴۰۵
روز شنبه ۱۸ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۱۰ اکتبر ۲۰۲۶، خبر بازداشت مجدد مصطفی مهرآیین برای اجرای حکم قطعی حبس منتشر شد.
خبرگزاری هرانا و چند رسانه دیگر اعلام کردند که این جامعه‌شناس بازداشت و به زندان منتقل شده است.
پیش‌تر نیز در بهمن ۱۴۰۴، ابلاغیه‌ای از سوی شعبه اجرای احکام برای او صادر شده بود که بر اساس آن باید خود را برای اجرای حکم معرفی می‌کرد.
تا زمان انتشار این گزارش، جزئیات قطعی و تازه‌ای درباره محل نگهداری فعلی او در دسترس نیست.
میراث علمی و اجتماعی مصطفی مهرآیین
مرور زندگی و فعالیت‌های مصطفی مهرآیین نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از کارنامه حرفه‌ای او به آموزش، پژوهش و گسترش گفت‌وگو درباره مسائل اجتماعی اختصاص داشته است.
از تدریس در مراکز دانشگاهی و پژوهشی تا مدیریت مؤسسه «رخداد تازه»، انتشار آثار علمی و تلاش برای راه‌اندازی «مدرسه مهرآیین»، آموزش همواره یکی از محورهای اصلی فعالیت‌های او بوده است.
او همچنین در سال‌های اخیر با ورود به بحث‌های عمومی و بیان دیدگاه‌های انتقادی درباره ساختار قدرت و شرایط اجتماعی ایران، نقشی فراتر از فعالیت صرفاً دانشگاهی بر عهده گرفته است.
بازگشت مصطفی مهرآیین به زندان، بار دیگر موضوع رابطه میان آزادی اندیشه، فعالیت علمی و برخوردهای قضایی با استادان و پژوهشگران را مطرح کرده است.
زندگی حرفه‌ای مهرآیین، از تحصیل و تدریس علوم اجتماعی تا تلاش برای آموزش مستقل و مواجهه با زندان، روایتی از پیوند دانش، مسئولیت اجتماعی و بیان دیدگاه‌های انتقادی در ایران معاصر است.