ایده شکافتن شبهجزیره مسندم عمان برای ایجاد میانبُری در تنگه هرمز دوباره خبرساز شده است؛ طرحی قدیمی که در صورت عملی شدن، میتواند مسیر کشتیها و حتی معادلات ژئوپلیتیکی خلیج فارس را تغییر دهد.
رادیونشاط- در حالی که تنگه هرمز بار دیگر به یکی از کانونهای اصلی تنش و نگرانی در تجارت جهانی انرژی تبدیل شده، یک ایده قدیمی دوباره مورد توجه قرار گرفته است: حفر کانالی در شبهجزیره مسندم عمان برای ایجاد یک مسیر دریایی جایگزین تنگه هرمز. طرحی که نخستینبار در سال ۲۰۱۲ مطرح شد، امسال با انتشار یک پژوهش تازه دوباره جان گرفته است. اما آیا واقعاً میتوان با شکافتن کمتر از یک کیلومتر خشکی، یکی از مهمترین گلوگاههای دریایی جهان را دور زد؟
ماجرا از کجا شروع شد؟
شبهجزیره مسندم در شمالیترین نقطه کشور عمان و در جنوب تنگه هرمز قرار دارد. این منطقه متعلق به عمان است، اما از خاک اصلی این کشور جدا شده و خاک امارات متحده عربی میان آن و بخش اصلی عمان قرار گرفته است. مرکز مسندم شهر خصب است و وزارت خارجه عمان نیز موقعیت این منطقه در مقابل تنگه هرمز را یکی از ویژگیهای استراتژیک آن معرفی میکند.
ایده ایجاد یک کانال از دل مسندم، برخلاف برخی مطالب منتشرشده در شبکههای اجتماعی، نه پروژه تازه اعلامشده دولت عمان است و نه از سال ۲۰۲۶ آغاز شده است.
راشد ابانمای (Rashed M. Aba-Namay)، پژوهشگر و رئیس مرکز حقوق ملی در ریاض، میگوید این پیشنهاد را نخستینبار در سال ۲۰۱۲ در روزنامه «الاقتصادیه» عربستان مطرح کرده و در سال ۲۰۱۶ نیز بار دیگر درباره آن نوشته است. او در ماه مه ۲۰۲۶ پژوهشی ۱۲ صفحهای با عنوان Breaking the Hormuz: The Musandam Alternative منتشر کرد و این ایده را دوباره به بحث گذاشت.
ایده چیست؟ شکافتن حدود ۸۱۵ متر خشکی
نکتهای که این پیشنهاد را جذاب کرده، جغرافیای عجیب مسندم است.
این شبهجزیره کوهستانی دارای خلیجها و آبراههای عمیقی است که مانند «فیورد» از دو طرف وارد خشکی شدهاند. در مسیر مورد بررسی ابانمای، دو آبراه طبیعی عمیق تنها با یک مانع خشکی به طول تقریبی ۸۱۵ متر از یکدیگر جدا شدهاند.
پیشنهاد این است که این قسمت از خشکی حفاری و دو آبراه طبیعی به یکدیگر متصل شوند.
در صورت امکانپذیر بودن چنین پروژهای برای کشتیهای بزرگ، یک مسیر دریایی جدید در داخل خاک عمان ایجاد میشود که میتواند بخشی از ترافیک کشتیها را بدون عبور از حساسترین قسمت مسیر فعلی هرمز، مستقیماً به خلیج عمان هدایت کند.
به همین دلیل این طرح در نگاه اول وسوسهکننده به نظر میرسد: صحبت از ساخت کانالی مانند سوئز به طول نزدیک به ۲۰۰ کیلومتر نیست؛ بلکه پیشنهادکنندگان میگویند میتوان از آبراههای طبیعی موجود استفاده کرد و بخش نسبتاً محدودی از خشکی میان آنها را برداشت.
اما «۸۱۵ متر» میتواند گمراهکننده باشد
روی نقشه شاید همهچیز ساده به نظر برسد: دو طرف آب است و کمتر از یک کیلومتر میان آنها خشکی وجود دارد؛ پس چرا آن را حفر نکنند؟
واقعیت مهندسی بسیار پیچیدهتر است.
مسندم منطقهای کوهستانی و صخرهای است و برای عبور نفتکشها و کشتیهای تجاری بزرگ، ایجاد یک شکاف ساده کافی نیست. مسیر باید از عمق، عرض، شعاع گردش و ایمنی لازم برخوردار باشد و تأسیسات ناوبری، کنترل ترافیک، امداد و نجات، امنیت و نگهداری نیز برای آن ایجاد شود.
بنابراین فاصله ۸۱۵ متری فقط طول تقریبی مانع خشکی میان دو آبراه طبیعی است و به معنای آن نیست که با حفر یک کانال ساده ۸۱۵ متری، مسیر فوراً برای نفتکشهای غولپیکر آماده خواهد شد.
هنوز مطالعات جامع مهندسی، زمینشناسی، زیستمحیطی و اقتصادی مستقلی که عملی بودن پروژه را اثبات کند منتشر نشده است.
چرا این ایده حالا دوباره جذاب شده است؟
دلیل اصلی را باید در اهمیت تنگه هرمز جستوجو کرد.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا میگوید در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ بهطور متوسط روزانه ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی از تنگه هرمز عبور کرده است؛ معادل حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی و حدود یکچهارم تجارت دریایی نفت جهان.
تحولات سال ۲۰۲۶ بار دیگر نشان داده است که هر بحران در این منطقه تا چه اندازه میتواند بازارهای جهانی را تحت فشار قرار دهد.
در همین روزهای اخیر نیز ایران و عمان درباره ایجاد یک کریدور موقت برای کشتیرانی در هرمز و ترتیبات بلندمدتتر برای مدیریت ترافیک، امنیت و خدمات ناوبری در حال مذاکره بودهاند.
همزمان کشورهای عربی خلیج فارس تلاش برای کاهش وابستگی خود به هرمز را افزایش دادهاند. امارات و عربستان از قبل خطوط لولهای دارند که میتوانند بخشی از نفت را بدون عبور از هرمز منتقل کنند؛ با این حال اداره اطلاعات انرژی آمریکا ظرفیت این مسیرهای جایگزین را برای جایگزینی کامل حجم عبوری از هرمز کافی نمیداند.
اگر ساخته شود، چه تغییری ایجاد میکند؟
اهمیت احتمالی کانال مسندم بیشتر از آنکه در کوتاه شدن مسیر کشتیها باشد، ژئوپلیتیکی است.
اگر روزی عمان بتواند یک مسیر دریایی امن و مناسب کشتیهای بزرگ از داخل مسندم ایجاد کند، کشورهای حاشیه خلیج فارس یک گزینه دیگر برای دسترسی به دریای عمان خواهند داشت.
عمان نیز میتواند از چنین مسیری درآمد اقتصادی و اهمیت استراتژیک بیشتری به دست آورد.
از سوی دیگر، برای ایران موضوع حساستر است. بخشی از اهمیت ژئوپلیتیکی ایران ناشی از موقعیت آن در ساحل شمالی تنگه هرمز است. هر مسیر جایگزینی که بتواند بخش قابل توجهی از ترافیک دریایی را از هرمز دور کند، بالقوه میتواند از وزن استراتژیک این گلوگاه و در نتیجه بخشی از اهرم جغرافیایی ایران بکاهد.
البته حتی در صورت ساخت کانال مسندم، تنگه هرمز ناپدید نمیشود. مسیر طبیعی هرمز بسیار بزرگتر است و اداره اطلاعات انرژی آمریکا تأکید میکند که این تنگه به اندازه کافی عمیق و پهن است که بزرگترین نفتکشهای جهان از آن عبور کنند.
آیا عمان تصمیم به ساخت این کانال گرفته است؟
خیر؛ دستکم فعلاً هیچ مدرک معتبری برای چنین ادعایی وجود ندارد.
بررسی رادیو نشاط از منابع رسمی عمان و گزارشهای منتشرشده نشان میدهد تاکنون دولت عمان اعلام نکرده است که پروژه حفر کانال مسندم را تصویب کرده، برای آن بودجه اختصاص داده یا عملیات اجرایی آن را آغاز کرده است.
آنچه اکنون وجود دارد، یک پیشنهاد و مطالعه نظری است که سابقه آن به سال ۲۰۱۲ بازمیگردد و نویسنده آن در سال ۲۰۲۶ با توجه به تحولات تنگه هرمز دوباره آن را مطرح کرده است.
اما ایدهای که زمانی شاید بیشتر شبیه یک خط روی نقشه به نظر میرسید، اکنون در شرایطی دوباره مطرح شده که کشورهای خلیج فارس عملاً میلیاردها دلار برای کاهش وابستگی خود به هرمز هزینه میکنند. گزارشهای تازه نیز از سرعت گرفتن تلاشها برای توسعه مسیرهای جایگزین صادرات انرژی حکایت دارد.
به همین دلیل، پرسش اصلی شاید دیگر این نباشد که «آیا عمان امروز در حال کندن کانال است؟»؛ چون پاسخ فعلاً منفی است.
پرسش مهمتر این است:
اگر بحرانهای تنگه هرمز ادامه پیدا کند، آیا روزی هزینه و دشواری شکافتن کوههای مسندم از هزینه وابستگی جهان به هرمز کمتر خواهد شد؟
اگر پاسخ کشورهای منطقه به این پرسش روزی «بله» باشد، آن خط کوتاهی که امروز روی نقشه مسندم دیده میشود، میتواند به یکی از بلندپروازانهترین پروژههای ژئوپلیتیکی خلیج فارس تبدیل شود.