چرا موفقیت دیگران گاهی به‌جای تحسین، حسادت و دشمنی برمی‌انگیزد؟ چه چیزی بعضی افراد را به غیبت، شایعه‌سازی و تخریب شخصیت دیگران سوق می‌دهد؟ پژوهش‌های علمی و یافته‌های روان‌شناسی، دلایل پنهان این رفتارها و پیامدهای آن‌ها را بررسی کرده‌اند.
رادیونشاط- گاهی همه‌چیز از یک موفقیت ساده شروع می‌شود. کسی پس از سال‌ها تلاش به موقعیت شغلی بهتری می‌رسد، کسب‌وکاری راه می‌اندازد، جایزه‌ای دریافت می‌کند یا در جامعه به اعتبار و جایگاهی دست پیدا می‌کند.
انتظار می‌رود چنین موفقیتی با تبریک و خوشحالی اطرافیان همراه باشد. اما همیشه این‌طور نیست.
گاهی درست از همان لحظه، زمزمه‌ها آغاز می‌شود: «فکر نکنید آن‌قدرها هم موفق است»، «اگر بدانید چطور به اینجا رسیده، نظرتان عوض می‌شود» یا «من چیزهایی درباره‌اش می‌دانم که شما نمی‌دانید».
بعد نوبت تماس‌های تلفنی، صحبت‌های پشت پرده، شایعه‌سازی و گاهی کامنت‌های کنایه‌آمیز و توهین‌آمیز در شبکه‌های اجتماعی می‌رسد.
اما پرسش اینجاست: چرا موفقیت یک نفر ممکن است در فرد دیگری احساس ناراحتی ایجاد کند؟ و چرا این احساس گاهی به تلاش برای تخریب اعتبار و شخصیت دیگران تبدیل می‌شود؟
پژوهش‌های روان‌شناسی اجتماعی در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند پاسخی علمی برای این پرسش پیدا کنند.
وقتی موفقیت دیگران به یک تهدید تبدیل می‌شود
انسان‌ها به‌طور طبیعی خود را با دیگران مقایسه می‌کنند. درآمد، موقعیت اجتماعی، محبوبیت، موفقیت شغلی و حتی میزان توجهی که دیگران دریافت می‌کنند، می‌تواند موضوع این مقایسه‌ها باشد.
اما نتیجه این مقایسه برای همه یکسان نیست.
در سال ۲۰۰۹، گروهی از پژوهشگران دانشگاه تیلبورخ هلند، در تحقیقی که نتایج آن در یک مجله معتبر روان‌شناسی منتشر شد، نشان دادند حسادت می‌تواند دو چهره کاملاً متفاوت داشته باشد.
در یک حالت، فرد با دیدن موفقیت دیگری انگیزه پیدا می‌کند تا خودش نیز پیشرفت کند. اما در حالت دوم، به‌جای تلاش برای بالا رفتن، تمایل پیدا می‌کند فرد موفق را پایین بکشد.
پژوهشگران این دو واکنش را «حسادت سازنده» و «حسادت مخرب» نام‌گذاری کردند.
تفاوت این دو رفتار بسیار مهم است. در حالت نخست، موفقیت دیگران می‌تواند الهام‌بخش باشد؛ در حالت دوم، همان موفقیت ممکن است به منبع احساسات منفی و رفتارهای خصمانه تبدیل شود.
چرا بعضی‌ها به‌جای رقابت، تخریب می‌کنند؟
تصور کنید دو نفر سال‌ها در یک محیط کاری یا اجتماعی فعالیت داشته‌اند. یکی از آن‌ها پس از تلاش فراوان به موفقیتی چشمگیر می‌رسد.
فرد دوم می‌تواند از تجربه او یاد بگیرد، مسیر خودش را اصلاح کند یا برای رسیدن به هدفی مشابه تلاش بیشتری داشته باشد.
اما احتمال دیگری هم وجود دارد: اینکه تلاش کند موفقیت طرف مقابل را بی‌ارزش جلوه دهد.
در سال ۲۰۱۲، گروهی از پژوهشگران در تحقیقی درباره حسادت و تخریب اجتماعی، رفتار کارکنان یک بیمارستان و گروه‌هایی از دانشجویان را بررسی کردند.
نتایج نشان داد ارتباط میان حسادت و رفتارهای تخریبی در محیط‌هایی قوی‌تر می‌شود که افراد احساس تعلق کمتری به گروه دارند یا رفتارهای آسیب‌زننده در میان اعضای گروه عادی شده است.
به بیان دیگر، محیط اجتماعی نیز اهمیت دارد. وقتی بدگویی، تحقیر یا تضعیف دیگران به رفتاری پذیرفته‌شده تبدیل شود، زمینه برای گسترش چنین رفتارهایی فراهم‌تر می‌شود.
این پژوهش همچنین به نقش توجیه کردن رفتارهای نادرست اشاره داشت؛ شرایطی که فرد ممکن است برای آسیب رساندن به دیگری، دلایلی در ذهن خود بسازد و رفتار خویش را موجه بداند.
تخریب شخصیت؛ گاهی فقط با چند جمله
برای آسیب رساندن به اعتبار یک انسان همیشه به اقدامی آشکار نیاز نیست.
گاهی یک جمله کافی است تا تردید در ذهن دیگران شکل بگیرد. جمله‌ای که ممکن است بدون سند و مدرک بیان شود، اما با هر بار تکرار، مخاطبان بیشتری پیدا کند.
شایعه‌ها به‌ویژه زمانی آسیب‌زا می‌شوند که شنوندگان، بدون بررسی درستی آن‌ها، همان حرف‌ها را برای افراد دیگری نقل کنند.
در چنین شرایطی، ممکن است فردی که موضوع شایعه قرار گرفته حتی نداند چه مطالبی درباره او گفته شده و فرصت پاسخ‌گویی هم نداشته باشد.
البته باید میان افشای یک تخلف واقعی، انتقاد مستند و شایعه‌سازی تفاوت گذاشت. هر سخن منفی درباره یک فرد، تخریب شخصیت نیست. مسئله زمانی جدی می‌شود که ادعاهای بی‌اساس یا حملات شخصی جای نقد منصفانه را بگیرند.
شبکه‌های اجتماعی؛ وقتی تخریب از جمع‌های خصوصی فراتر می‌رود
تا چند دهه پیش، بسیاری از غیبت‌ها و شایعات در جمع‌های محدود یا تماس‌های تلفنی باقی می‌ماندند.
امروز یک کامنت، یک پیام یا یک اتهام منتشرشده در فضای مجازی می‌تواند در مدت کوتاهی در معرض دید شمار زیادی از افراد قرار بگیرد.
اما چه چیزی باعث می‌شود بعضی کاربران از توهین، تحریک یا آزار دیگران در اینترنت لذت ببرند؟
در سال ۲۰۱۴، گروهی از پژوهشگران کانادایی در دو مطالعه با مجموع ۱۲۱۵ شرکت‌کننده، رفتار افرادی را بررسی کردند که عمداً در فضای اینترنت دیگران را تحریک یا آزار می‌دهند.
نتایج نشان داد این نوع رفتار با برخی ویژگی‌های شخصیتی، به‌ویژه لذت بردن از آزار دیگران، ارتباط دارد.
این پژوهش نکته مهمی را روشن کرد: رفتارهای خصمانه در اینترنت همیشه ناشی از اختلاف‌نظر واقعی نیستند. در برخی موارد، خودِ تحریک کردن یا ناراحت کردن دیگران می‌تواند برای فرد آزارگر جذاب باشد.
البته این یافته به معنای آن نیست که هر کامنت منفی یا انتقاد تندی، نشانه چنین ویژگی‌هایی است.
چرا بعضی افراد موفقیت خود را پنهان می‌کنند؟
موضوع حسادت فقط به رفتار کسانی که احساس حسادت می‌کنند محدود نمی‌شود. گاهی ترس از حسادت دیگران نیز بر رفتار افراد موفق تأثیر می‌گذارد.
در سال ۲۰۱۰، پژوهشگران دانشگاه تیلبورخ در سه آزمایش دریافتند افرادی که تصور می‌کردند ممکن است هدف حسادت مخرب قرار بگیرند، در برخی شرایط بیشتر به کمک کردن به فردی تمایل نشان می‌دادند که احتمال می‌رفت به آن‌ها حسادت کند.
این یافته نشان می‌دهد حتی نگرانی از واکنش منفی دیگران نیز می‌تواند رفتار اجتماعی افراد را تغییر دهد.
به این ترتیب، حسادت تنها یک احساس خصوصی نیست؛ در بعضی شرایط می‌تواند بر روابط و تصمیم‌های افراد نیز اثر بگذارد.
آیا هر کسی که از موفقیت دیگری انتقاد می‌کند، حسود است؟
پاسخ علمی منفی است.
این یکی از مهم‌ترین نکاتی است که در بررسی موضوع حسادت نباید فراموش کرد.
گاهی انتقاد از عملکرد یک فرد کاملاً منطقی، ضروری و مستند است. افراد موفق نیز مانند دیگران ممکن است اشتباه کنند و باید در برابر عملکرد خود پاسخ‌گو باشند.
از سوی دیگر، پژوهش‌های روان‌شناسی نشان می‌دهند انگیزه رفتارهای انسانی همیشه یکسان نیست. اختلاف‌نظر، احساس بی‌عدالتی، رقابت، تعارض‌های شخصی و عوامل متعدد دیگری نیز ممکن است در رفتار افراد نقش داشته باشند.
بنابراین نمی‌توان صرفاً از روی یک انتقاد یا کامنت منفی نتیجه گرفت که نویسنده آن حسود است.
آنچه در حسادت مخرب اهمیت دارد، تمایل به پایین کشیدن دیگری است؛ نه صرفاً مخالفت با او.
موفقیت یک نفر، شکست دیگری نیست
شاید یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که این پژوهش‌ها پیش روی ما قرار می‌دهند، این باشد که چرا گاهی موفقیت دیگران را با ارزش و جایگاه خودمان مقایسه می‌کنیم.
آیا اگر کسی در حرفه‌اش پیشرفت کند، فرصت پیشرفت دیگران از بین می‌رود؟ آیا اگر فردی مورد تقدیر قرار بگیرد، ارزش تلاش دیگران کمتر می‌شود؟
در بسیاری از موقعیت‌های زندگی، پاسخ منفی است.
پژوهش‌ها نشان داده‌اند که واکنش انسان به موفقیت دیگران می‌تواند مسیرهای متفاوتی پیدا کند: از انگیزه گرفتن برای پیشرفت تا تمایل به تضعیف فرد موفق.
همین تفاوت نشان می‌دهد که احساس حسادت به‌تنهایی سرنوشت رفتار انسان را تعیین نمی‌کند.
در نهایت، انتخاب با ماست
حسادت احساسی انسانی است و تجربه آن به‌خودی‌خود به معنای بدخواه بودن یک فرد نیست.
اما زمانی که این احساس به شایعه‌سازی، تحقیر، انتشار اتهامات بی‌اساس یا تلاش برای آسیب رساندن به اعتبار دیگران تبدیل شود، موضوع از یک احساس شخصی فراتر می‌رود.
پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند که حسادت مخرب می‌تواند یکی از عوامل مرتبط با چنین رفتارهایی باشد، هرچند تنها عامل نیست.
شاید مهم‌ترین تفاوت در شیوه برخورد ما با موفقیت دیگران باشد: اینکه از آن برای بهتر شدن خودمان الهام بگیریم یا تلاش کنیم ارزش دستاوردهای دیگری را کاهش دهیم.
برای پیشرفت کردن، همیشه لازم نیست از کسی جلو بزنیم؛ و برای ارزشمند بودن، نیازی نیست ارزش دیگران را پایین بیاوریم.
-
منابع و پژوهش‌های علمی
۱. پژوهش دانشگاه تیلبورخ درباره حسادت سازنده و مخرب، سال ۲۰۰۹، منتشرشده در مجله روان‌شناسی هیجان.
۲. پژوهش درباره حسادت و تخریب اجتماعی در محیط‌های کاری و گروهی، سال ۲۰۱۲، منتشرشده در مجله مدیریت آکادمی.
۳. پژوهش درباره ارتباط رفتارهای آزارگرانه اینترنتی با ویژگی‌های شخصیتی، سال ۲۰۱۴، با مشارکت ۱۲۱۵ نفر.
۴. پژوهش درباره تأثیر ترس از حسادت دیگران بر رفتار اجتماعی، سال ۲۰۱۰، منتشرشده در مجله علوم روان‌شناختی.
۵. پژوهش درباره نقش احساس شایستگی و کنترل در شکل‌گیری حسادت سازنده یا مخرب، سال ۲۰۱۲.